Ergani Maden/Արղանա–Մադեն- (Elazig-Diyarbakir)

Palutzi · Last edited by Palutzi on Sun 24 Jan 2010 - 21:18; edited 1 time in total

Արղանա–Մադեն-Ergani Maden (Elazig-Diyarbakir)

Tarihte "Աղձնիք-Ağndznik" ve "Անգեղ Տուն-Ankeğ-Dun" isimleriyle anilan bolgede yer alan Ergani-Maden, Diyarbakir-Harput yolu uzerinde kurulmus eski yerlesim birimidir.Ergani sinirlari içinde yer alan Խիկար-Higar'da (Çayönü)yapilan kazilarda bugünkü bilgilere göre Anadolu'nun en eski köy yerleşimi ortaya çıkmıştır. Çayönü tepesinde ortaya çıkan M.Ö 7000 yılma varan kalıntılara dayanarak Ergani'nin 9000 yıllık tarihi olduğu söylenebilir.

Polonyali Ermeni gezginci Simeon seyehatnamelerinde Maden'den bahsetmemek ile birlikte Ergani'de bulunan Meryem Ana Manastirindan bahsetmekte ve soyle yazmaktaydi "Gölcük'ten haraket ederek bir günlük yolculuktan sonra, yüksek bir mevkide bulunan Arğını(Ergani) şehrine geldik. Şehrin en üst kısmında, Yüce Meryem Ana adını taşıyan kagir ve kubbeli büyük bir kilise vardı. Dağın eteğinde bulunan mamur köyde de ayrıca diğer bir kilise mevcutsa da, yukardaki kilisenin havari binası ve Mucize yaratan pek mukaddes bir mabet olduğu rivayet ediliyordu. Ergani'ye yarım saatlik bir uzaklıkta bulunup Nalkıran adını taşıyan ıssız bir dağa çıktık. Gerçekten de tamamiyle taştan ibaret olup hiç bir toprak parçası görünmeyen bu dağı geçtikten sonra ayaklarımızda ne postal ne de nal kaldı. Benimde çizmemin tabanı olduğu gibi çıktı.".
1515 yılında Osmanlı tarafindan isgal edilen Maden'e 1545-1550 yıllarında Yavuz Sultan Selim'in emriyle "Laudium Rumları"nın yerleştirildiği ve bakır cevherinin Rumlar tarafından çıkarılıp işletildiği anlatilmaktadir Simeon Rumlarin ,Rumca yerine Ermenice konustugunu yazmaktaydi.
Bugün Maden'de bulunan en eski yapının(Cami-i Kebir) 1872'de yapılmış olması ve bundan daha eski bir yapı kalıntısına rastlanmaması bolgede yasayan Muslumanlar'in Maden'e sonradan iskan edildikleri sonucunu ortaya çikariyor.

1800-1830 tarihli nufus sayimlarinda Արղանա–Մադեն-Ergani Maden nufusu 8000 dolayindaydi bu nufusun 6000'ni Ermeniler meydana getiriyordu.Ermeniler bakir ve madencilik,tarimcilik ve ticaret gibi islerle ugrasiyorlardi .
Ermeniler disinda Ergani-Maden 'de Kurdler, Rumlar ve Yahudiler bolgenin diger yerlesik halklariydi.
Birinci dunya savasindan once 11 yerlesim birimine dagilmis sekilde 10.559 Ermeni yasiyordu bu nufusun 3.300'u Kaza merkezinde yerlesikti. Ermenilere ait 2 Manastir ile 10 Kilise vardi 7 okulun bulundugu Ergani-Maden'de bu okullara 700 ogrenci devam ediyordu. Bolgede Ermeni Katolikler ve Ermeni Protestanlar'da yasamaktaydi.

Ergani Maden 3 buyuk mahalleye sahipti bu mahalleler Yukari Mahalle, Orta Mahalle ve Asagi mahalle.

Savas yillarinda Ergani-Maden'e Mutesarif olarak atanan Dikran Bey, 20 Agustos ile 28 Ekim 1914 tarihine kadar bu gorevde bulundu .30 Aralik 1914 tarihinde yerine Nazmi Bey geçti.Nazmi Bey gorevde bulundugu 24 Agustos 1915 tarihine kadar bolgede yasayan Ermeni nufusun yok edilmesinde gorev aldi.
Ayni yillarda Ergani-Maden'den yola çikarilan 400 Ermeni'den ancak 32 tanesi Halep'e varmayi basarmisti.

Maden'e bagli bazi Ermeni koyleri:Kilikan, Pirnos,Genepi, Kunt,Arka Şebgen,Goroz,Sanisi, Putyan,
Ergani'ye bagli koyler:Gisgis,Konağık,Hafselm,Zengetil,Vanke,Kilisa Kıra,Gomayık,Şeğık,Hilar,Hersin.

Ergani Meryem ana manastiri

Ergani Hilar magaralari

Ergani Hilar harabeleri

Ağndznik bolgesi haritasi

http://www.uzulmez.info/muslum/tarih.html

Palutzi

1. Ğugas İncicyan'ın S. Akontz ile birlikte hazırlayıp 1806 yılında yayınlanan ve Dünya literatürüne Dünya Coğrafyası olarak giren onbir ciltlik kitabında şunlar yazılmaktadır:

"Arğınimaden : Arğıni kasabasından 3 saat ötede bir köy. İçinden su geçer. Bir yakasında Ermeniler, öteksinde Rumlar oturur. Her iki tarafın da birer kiliseleri vardır. Genellikle maden işçisidirler, oradan buradan gelme. Kürtler burada bu iki milletten daha azdır." Bu eserde Türklerden hiç söz edilmemektedir. ( Ğugas İnciciyan, Aşkharakrutyun, Çorits Masants Aşkharhi [Dünya Coğrafyası-I], 1808 Venedik, s: 240-243. )

2. Yer bilimci, gezgin ve yazar olan W. F. Ainsworth'un 1842'de Londra'da yayınlanan iki ciltlik Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, And Armenia (Anadolu, Mezopotamya, Kaldea ve Ermenistan'da Seyahatler ve Araştırmalar) adlı eserinde Maden'le ilgili şu bilgiler yer almakta:

"...Ergani bakır madenlerine giderken Ergani Suyu olarak adlandırılan bir akarsu vardır. Ergani Suyu madene ulaşır. Madenin çok güçlü bakır yatakları vardır. Madenin yakınında küçük bir kasaba kurulmuştur. Yaklaşık iki bin nüfuslu olan bu kasabanın nüfusunu büyük bir bölümünü Ermeni ve Rumlar oluşturur. Her grubun kendi kilisesi vardır. Müslümanların ise küçük bir tahta minareli camisi bulunmaktadır." Burada Türklerden, Kürtlerden, Zazalardan değil, sadece Müslümanlardan söz edilmektedir. (Aktaran: Yurt Ansiklopedisi, s: 2252.)

3.Vıtal Cuınet'in 1892'de yayınlanan La Turquıe D'asie Géographie Administrative kitabında ise Maden ile ilgili bilgi ve istatistik rakamlar şöyle verilmektedir:

"Ergani maden kasabasının nüfusu, geçimini doğrudan ya da dolaylı olarak maden işletmesine bağlamış olan insanlardan oluşmaktadır. Nüfusun sayısı işletmenin faaliyet durumuna bağlıdır. Bu arada eldeki en güvenilir bilgilere göre kasabada; Kürt: 1.000, Gregoryen Ermeni: 1.000, Rum Ortodoks: 750, Yahudi: 405, Toplam: 3.155 kişi oturmaktadır." Türklere ait istatistik i bilgi bulunmamaktadır. ( Vital Cuinet, La Turquie d'Asia (Asya Türkiyesi), 2. Cilt, Paris 1892, s: 475-493. )

mafilou

Ergani ve çevresi, Yavuz Selim zamanında, 1515 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na katılmıştır. Ergani, Osmanlı idarî yapısı içersinde, Ergani Sancağı olarak yer almıştır. Osmanlının son dönemlerinde ise Erganimadeni Sancağı adını almış ve sancak merkezi Maden 'e taşınmıştır.

Erganimaden Sancağı Cumhuriyete kadar varlığını devam etmiştir.

Cumhuriyet döneminde idarî yapı içersinde yer alan sancaklar kaldırıldığı için, Erganimaden Sancağı da lağvedilmiştir. Sancağa bağlı Ergani, Çermik, Çüngüş, Eğil ilçe yapılarak Diyarbakır'a; Maden ve Palu ise Elazığ'a bağlanmıştır.

Kaynak:
_________________
Emeğe saygılı olun, alıntılarınızda link gösterin ... http://fr.youtube.com/mafilou